Háskóli Íslands – Menntavísindasvið – Nóvember 2009

Táknmálstengill - Greinargerð

Lokaverkefni til B.Ed.-prófs – Leiðbeinandi – Torfi Hjartarson
Soffía Ámundadóttir – kt. 210673-3349

Ágrip
Meginmarkmið og tilgangur þessa lokaverkefnis er að gera íslenskt táknmál aðgengilegt á netinu.  Hér að neðan er fjallað um táknmálstengilinn á Skólavefnum (www.skolavefurinn.is/taknmal/). Fyrst er rætt um tilgang verkefnisins og rök færð fyrir þörf slíks táknmálstengils. Síðan er farið nákvæmlega í innihald táknmálstengils og hver þáttur fyrir sig útskýrður nánar. Hvernig tengillinn er uppbyggður og hverjum tengillinn kemur til með að nýtast í framtíðinni eru atriði sem vel er farið í. Í lokin er fjallað um fræðilega tengingu og hvernig táknmálstengillinn nýtist kennurum í kennslu.

Inngangur
Þegar kom að því hjá mér að velja efni í lokaverkefni kom strax upp í hugann að fjalla um eitthvað tengt táknmáli. Ég hef starfað í samfélagi heyrnarlausra á Íslandi í 10 ár og hef mikinn áhuga á að gera táknmál aðgengilegt fyrir börn og unglinga. Fljótlega kom upp í hugann að gera táknmálstengil á netinu. Ég ákvað að kalla þetta verkefni táknmálstengil en ekki táknmálssíðu. Ég setti mig í samband við Skólavefinn sem sýndi strax verkefni mínu mikinn áhuga. Skólavefurinn var tilbúinn að hýsa táknmálstengilinn og sjá um alla uppsetningu. Efni og innihald táknmálstengils var á mína ábyrgð.  Starfsfólki Skólavefsins vil ég þakka góða samvinnu og jákvætt viðhorf til verkefnisins.
Ég vil þakka frábæru samstarfsfólki mínu á leikskólanum Sólborg fyrir hvatningu og alla þá tillitsemi sem mér var sýnd í námi mínu og við gerð þessa lokaverkefnis.

Margir réttu mér hjálparhönd við vinnslu þess og er ég þeim afar þakklát.

Eftirtaldir eru:
Höskuldur Örn Lárusson: Tölvuleikir
Helga Ægisdóttir: Táknabanki
Margrét Gígja Þórðardóttir: Táknabanki og ráðgjöf
Sindri Jóhannsson: Táknmál og ráðgjöf
Jónína Konráðsdóttir: Fagleg ráðgjöf
Hlöðver Kjartansson: Prófarkalestur

Lokaverkefnið er unnið undir handleiðslu Torfa Hjartarsonar lektors í kennslufræðum og upplýsingatækni við Háskóla Íslands. Kann ég Torfa mínar bestu þakkir fyrir góða leiðsögn og hvatningu.

Táknmálstengill á Skólavefnum

Verkefni mitt er táknmálstengill um íslenskt táknmál á Skólavefnum og er það lokaverkefni mitt til B.Ed. prófs í grunnskólakennarafræðum frá Háskóla Íslands veturinn 2010. Táknmálstengillinn skiptist niður í undirflokka (sjá fylgiskjal 1). Flokkarnir eru fjórir og eru þeir táknmálstölvuleikir, fræðsla um táknmál og samfélag heyrnarlausa, táknabanki og verkefni. Táknmálsverkefni koma þó ekki inn fyrr en þessu lokaverkefni (10 eininga) er lokið. Hugmyndin er að vinna áfram með táknmálstengilinn um ókomna tíð.

Af hverju táknmálstengill?

Kynni mín af máli og menningarheimi heyrnarlausra hófust árið 1999 þegar ég hóf störf á leikskólanum Sólborg sem er ráðgjafarleikskóli fyrir heyrnarlaus og heyrnarskert börn. Eitt af því sem mér þótti vanta var íslenskt kennsluefni fyrir heyrnarlausa og aðra áhugasama sem vilja auka þekkingu sína á íslensku táknmáli. Fáar kennslubækur hafa verið gefnar út og oft er erfitt að nálgast þær. Ástæðan er sú að þær voru gefnar út fyrir mörgum árum og hafa ekki verið endurútgefnar þar má nefna bókina  Daufir duga.

Megintilgangur og markmið þessa lokaverkefnis er að gera grunninn í táknmáli aðgengilegan á netinu. Búa til námsefni, fræðslu, leiki og útprentanleg verkefni sem auðvelt er að nálgast. Hingað til hefur ekki verið hægt að nálgast kennsluefni um íslenskt táknmál á netinu. 

Ég setti mig í samband við Skólavefinn sem gekk jákvæður til samstarfs við mig. Þetta samstarf hefur gengið mjög vel og er ætlunin að halda því áfram þegar þessu lokaverkefni er lokið. Ákveðið var að hafa tengilinn ólæstan og þar með gera öllum kleift að nota hann. Allir grunnskólar landsins, stór hluti leikskóla og u.þ.b. 3.000 heimili eru í áskrift. Notkunin er mikil og alltaf að aukast. Fjölbreytnin er mikil á Skólavefnum og fannst mér táknmál eiga vel heima þar. Táknmálstengillinn á eftir að stækka og vonandi dafna vel á Skólavefnum fyrir alla þá sem vilja læra eitthvað um táknmál. Hvort sem það eru nemendur eða kennarar, heyrnarlausir eða heyrandi.

Hvað er táknmálstengill?

Táknmálstengill er miðlægur gagnagrunnur um táknmál. Hann er kennslu- og upplýsingasíða um táknmál. Táknmálstengillinn ætti að nýtast öllum sem vilja auka þekkingu sína á táknmáli og menningu heyrnarlausra með upplýsingaöflun í gegnum netmiðil. Strax í upphafi vildi ég hafa táknmálstengilinn aðgengilegan, vel skipulagðan og áhugaverðan. Ég var með ákveðnar hugmyndir um hvað ég vildi hafa þar, en ákvað að gera kannanir á fjórum stofnunum sem tengjast heimi heyrnarlausra á Íslandi (sjá fylgiskjal 6). Þetta voru leikskólinn Sólborg, Hlíðaskóli, Samskiptamiðstöð heyrnarlausra og heyrnarskertra og Félag heyrnarlausra. Ég fékk margar góðar hugmyndir, en einnig staðfestingu á að mínar fyrri hugmyndir væru góðar. Þegar þessu lokaverkefni er lokið á ég hugmyndalista sem ég get unnið með áfram til að koma til móts við það sem einstaklingar sem tilheyra og tengjast samfélagi heyrnarlausra hér á landi vilja sjá á slíkum táknmálstengli. Þessar hugmyndir er hægt að skoða vel í fylgiskjali 6.

Táknmálstengill skiptist niður í fjóra undirflokka sem eru:

Leikir: Táknmálsleikirnir eru tveir og tengjast þeir fingrastafrófinu og tölustöfum. Ég fékk aðstoð við tölvuvinnu. Netvistun sá um alla uppsetningu á leikjunum en ég um hugmyndafræðina að baki. Ung íslensk stúlka búsett í Ástralíu teiknaði fyrir mig teiknimyndarpersónu. Ég vildi hafa Dísu döff nútímalega og áhugaverða og mér finnst hafa tekist vel til. Seinna kom svo í ljós að árið 1990 dó heyrnarlaus ung kona í umferðarslysi. Þessi kona hét Dísa og svipar mjög til Dísu Döff. Dísa döff er Coda-barn. Coda stendur fyrir Children Of Deaf Adults. Hún er heyrandi barn heyrnarlausra foreldra (sjá fylgiskjal 11). Döff er íslensk þýðing á Deaf og þýðir að einstaklingur er með táknmál að móðurmáli og tilheyrir samfélagi og menningu heyrnarlausra á Íslandi. Í upphafi ætlaði ég að hafa Dísu döff heyrnarlausa, en við vinnslu leikjanna reyndist það erfitt. Í bókstafaleiknum er verið að leggja inn bókstafina alla, fingrastafrófið og hljóðmyndun stafsins. Tökum sem dæmi: Ef notandi velur með músinni stafinn A þá segir Dísa döff heiti stafsins, síðan birtist fingrastafurinn A og í lokin segir Dísa döff hljóðmyndunina /a/. Þarna hefði eðli málsins samkvæmt Dísa döff ekki getað verið heyrnarlaus og myndað öll þessi hljóð.

Seinni leikurinn tengist tölustöfum frá 1-10. Þá velur notandi tölustafinn 1, Dísa döff segir 1 og tölustafurinn kemur fram á táknmáli.

Leikirnir tóku langan tíma í vinnslu og voru dýrir vegna tæknilegrar vinnu. Sem dæmi má nefna að ef allar munnhreyfingar væru á hverjum staf fyrir sig þá hefði þurft að teikna þær allar. Þess vegna ákvað ég að byrja aðeins á þessum grunnleikjum sem tengjast fingrastafrófi og tölustöfum. En vonandi er í framtíðinni hægt að sækja um styrki til að búa til fleiri leiki. Ungir nemendur læra hratt í gegnum áhugaverða leiki og er þetta þar af leiðandi góð leið til þess að læra grunninn í táknmáli. Ég sótti um einn styrk (sjá fylgiskjal 7) til FSFH sem er Foreldra og styrktarfélag heyrnardaufra og fékk hann.

Fræðsla: Í fræðslu hlutanum vildi ég gefa notanda tækifæri til að lesa sér til um ýmislegt í máli og menningu heyrnarlausra. Lítið hefur verið ritað eða rannsakað um íslenska táknmálið og þess vegna fáar heimildir til. Ég vildi hafa greinarnar léttar aflestrar og þá frekar vísa notanda lengra ef til voru heimildir og ef áhugi var hjá honum að dýpka þekkingu sína meira. Greinarnar: Hvað er táknmál? Er táknmál alþjóðlegt?, Nafnatákn og Coda-börn (sjá fylgiskjöl 8-11) fjalla um algengar spurningar sem einstaklingar sem eiga sín fyrstu kynni af táknmáli spyrja mikið um.

Ég vildi hafa með heilræði til fólks í samskiptum sínum við heyrnarlausa. Þessi samskipti verða oft vandræðaleg. Oft fer sá heyrandi að tala ensku og vegna skorts á upplýsingum fer fólk að tala mjög hátt í von um að sá heyrnarlausi heyri eitthvað. Nokkrar góðar ábendingar um hvernig maður á að haga sér geta hjálpað þeim sem vilja læra táknmál eða kynnast heyrnarlausum til að bjarga sér og taka fyrstu skrefin.

Unglingatákn er áhugaverður táknaforði sem ég vildi skoða. Ég fékk ungan heyrnarlausan mann til að hjálpa mér og saman gerðum við lista með um það bil 30 táknum sem við tókum upp. Þarna er hægt að skoða algeng tákn sem heyrnarlausir unglingar nota sín á milli í samskiptum og læra þau (sjá fylgiskjal 15). Einnig fékk ég hann til þess að tákna 30 algengar setningar sem gott er að kunna í samskiptum sínum við heyrnarlausa (sjá fylgiskjal 16). Að geta farið á netið og skoðað og lært slíkar setningar er nauðsynlegt fyrir þann sem vill læra táknmál. Þegar ég var í námi mínu í táknmálsfræðum við Háskóla Íslands hefði ég viljað geta skoðað slíkar setningar og æft mig. Þá birtist setningin á íslensku og fyrir neðan er táknari að tákna setninguna á táknmáli. Þessi myndbandakennsla á að vera fræðandi og gefa notanda innsýn í táknmálið.
Áhugaverða tengla úr samfélagi heyrnarlausra er að finna í fræðsluhlutanum. Ég reyni að nefna alla helstu tengla hér á landi, á Norðurlöndum og í heiminum. Með því að skoða þessa tengla er hægt að fræðast mikið um táknmál, samfélag heyrnarlausra, menningu heyrnarlausra, félagslega stöðu o.s.frv. (sjá fylgiskjal 14)

Í fræðsluhlutanum er kynning á höfundi (sjá fylgiskjal 2). Samfélag heyrnarlausra á Íslandi er lítið samfélag og taldi ég nauðsynlegt að kynna mig hvort sem það er fyrir samfélagi heyrnarlausra eða öðrum notendum. Tenging mín við samfélag heyrnarlausra og nám mitt er ástæða þess að ég ákvað að gera þetta lokaverkefni.

Verkefni: Lokaverkefnið er ekki nema 10 einingar og þess vegna ákvað ég að bíða með verkefnin. Þau koma til með að verða stór hluti af þessum tengli í framtíðinni og margar hugmyndir bíða framkvæmdar. Helga Ægisdóttir samstarfskona mín á leikskólanum Sólborg ætlar að vinna með mér að táknmálstenglinum og þá sérstaklega í þeim hluta sem snýr að verkefnum og táknabanka. Verkefnin verða t.d. að tengja orð og tákn, krossgátur, púsl, táknmálsbingó o.s.frv.

Táknabanki: Táknabankann hugsa ég sem orðabók (sjá fylgiskjal 17). Þar getur notandi farið og skoðað, lært tákn sem honum finnast áhugaverð. Þarna eru öll helstu grunntáknin í táknmáli svo sem fingrastafróf, tölustafir, litir, dýr, matur o.s.frv.  Einnig verður hægt að nota þennan táknabanka í verkefnin seinna meir. Þá prentar notandi t.d. út blað úr táknabanka og klippir/límir á verkefnablað.
Hvernig þessi táknmálstengill kemur svo til með að þróast í framtíðinni verður að koma í ljós. En fleiri flokkar gætu bæst við og er ég þá helst með í huga flokk sem hefur að geyma bækur/greinar/bæklinga sem tengjast táknmáli. Þar vil ég skanna inn áhugaverðar bækur með leyfi höfunda sem ekki er hægt að nálgast lengur eða verða ekki endurútgefnar. Einnig vil ég sjá þar áhugaverðar greinar og bæklinga sem erfitt er að nálgast. Allt safnast þetta saman í einn viskubrunn táknmálsins.

Fræðileg tenging og hvernig táknmálstengill nýtist í kennslu

Nemendur eru ólíkir og hafa mismunandi áhuga, þarfir og eiginleika. Kennari þarf að hafa í huga margskonar leiðir til aðstoðar hverjum einstaklingi. Táknmálstengill getur aðstoðað nemanda við að skilja betur það samfélag sem hann býr í og þá menningu sem byggt er á. En samkvæmt kenningu Jerome Bruner er nám virkt félagslegt ferli þar sem nemendur byggja á fyrri þekkingu þegar þeir reyna að tileinka sér nýja. Nemendur tengja nám sitt við þarfir samfélagsins eins og í þessu tilfelli málminnihlutahóps heyrnarlausra. Megintilgangur skólans er að styðja alla nemendur til aukins náms og betri skilnings. Þessi félagslega uppbygging þekkingar samkvæmt kenningum  Lev Vygotsky og Bruner hvetur kennarann til að efla huga nemenda, setja fram spurningar við hæfi barnanna þannig að þær ögri þeim til dýpri hugsunar.

Leggja mætti undir eina þemaviku heils bekkjar til að fræðast og auka þekkingu nemenda um táknmál og heyrnarlausa. Unnið er í hópum og kennari hvetur bekkinn til að nota allar leiðir í upplýsingaöflun. Nemendur geta notað táknmálstengilinn til að lesa sér til, búið til verkefni, farið í skemmtilega táknamálsleiki og merkt umhverfi sitt með táknum úr táknabanka. Nemendur kynnast þá minnihlutahóp í samfélagi sínu og vinna, ef vel gengur, bug á fáfræði eða fordómum sem geta skapast í garð þessa hóps.

Tölvunotkun í kennslustofunni er mjög að aukast hérlendis og er þróunin á því sviði hröð. Tölvunotkun er víða orðinn fastur liður í skólastarfi og nemendur nota tölvu við margháttaða upplýsingaöflun, úrlausnir, teikningar, hönnun og ýmsa aðra verkefnagerð.

Táknmálstengill gæti þess vegna komið að góðu notkun í kennslustofunni sem miðlægur gagnagrunnur um táknmál. Nemendur þyrftu þá ekki að leita mikið á netinu, heldur gætu farið beint á tengilinn og fræðst þar. Út frá táknmálstengli er svo bent á aðra tengla, greinar o.s.frv. sem hægt er að nálgast við upplýsingaöflun.

Aðferðir kennara til að nálgast viðfangsefnið geta verið mismunandi. En samkvæmt bókinni Litróf kennsluaðferðanna eftir Ingvar Sigurgeirsson eru kennsluaðferðir skilgreindar sem það skipulag sem kennarinn hefur á kennslu sinni, samskiptum við nemendur, viðfangsefnum og námsefni í því skyni að nemendur læri það sem að er keppt.

Í bekkjarkennslu er hægt kenna táknmál eftir mörgum kennsluaðferðum. Kennari getur verið með fyrirlestur, sýnikennlsu, fengið gestafyrirlesara, farið í vettvangsferðir o.s.frv. Áður en kennari fer af stað með kynningu á táknmáli getur hann lesið sér til á táknmálstengli. Mikilvægt er að hann sé öruggur um staðreyndir og hugtök áður en kennsla hefst.

Ég aðhyllist ekki eina aðferð umfram aðra en reyni að taka það besta úr og setja inní vinnu mína. Ef horft er á fjölgreindarkenningu Howard Gardner þar sem settar hafa verið fram átta grunngreindir mannsins reynir Gardner að víkka sýnina á mannlega möguleika út fyrir takmarkanir greindarvísitölunnar. Táknmál er talið heyra undir líkams- og hreyfigreind og er það færni í að nota allan líkamann til að tjá hugmyndir og tilfinningar.

Kennari getur unnið með þessa grunngreind inní í skólastofunni og lagt áherslu á að nota tákn í stað orða. Nemendur læra að nota tákn fyrir t.d. WC, viltu koma, vantar aðstoð, má ég fara út, usss, já , nei o.s.frv. Þetta gerir bekkurinn til þess að minnka hávaða í stofunni og til þess að vinnufriður haldist. Síðan er hægt að byggja ofan á þennan táknaforða út skólaárið. 

Fyrir hvern er táknmálstengillinn?

Táknmálstengillinn er hugsaður fyrir alla þá sem vilja læra táknmál og fræðast um þennan áhugaverða málminnihlutahóp. Þá er ég að hugsa um heyrandi nemendur og kennara en einnig um heyrnarlausa einstaklinga sem vilja auka við þekkingu sína. Táknmálsleikina, verkefnin og táknabanka geta lítil börn, heyrnarlaus og heyrandi, haft ánægju af, en fræðslan er meira fyrir eldri börn og fullorðna.

Allir þeir sem hafa aðgang að tölvum og eru að leita sér að upplýsingum um táknmál geta notað þennan táknmálstengil, hvort sem er, ungir eða aldnir, heyrnarlausir eða heyrandi einstaklingar. Á tenglinum má finna grunninn í táknmáli og hægt er að nota hann á margvíslegan hátt innan skólaveggja sem heimila.

Ef heyrnarlaust barn fæðist inní fjölskyldu getur táknmálstengillinn opnað nýjar leiðir fyrir aðstandendur til að læra grunninn í táknmáli og virkað sem góð hjálparhella við þau námskeið sem í boði eru hjá Samskiptamiðstöð heyrnarlausra og heyrnarskertra. Ef kennari í leik- eða grunnskóla er að undirbúa móttöku á nýjum nemanda sem er heyrnarlaus eða tengist inní mál og menningarheim heyrnarlausra þá er táknmálstengillinn ómetanlegur gagnabanki.
Þegar notandi er búinn að fara í gegnum táknmálstengilinn er hann margs vísari um grunninn í táknmáli. Vonandi verður sá lestur til þess að áhugi vaknar á táknmálinu og viðkomandi fer t.d. í táknmálsnám, verður upplýstari um málefni heyrnarlausra eða kveikir áhuga hans á að tengjast samfélagi heyrnarlausa á einhvern hátt.

Lokaorð

Menning og samfélag heyrnarlausra á Íslandi er áhugaverður hluti af menningu Íslendinga. Þegar heyrandi einstaklingar kynnast táknmáli og samfélagi heyrnarlausra eru margir þættir áhugaverðir. Með táknmálstengli er von mín að sem flestir geti nálgast íslenskt táknmál á netinu sér til fróðleiks og gamans.
Ég er ánægð með táknmálstengilinn og veit jafnframt að mikil vinna bíður mín að halda honum við. Ég hef átt gott samstarf við alla þá sem ég leitaði til og vonast eftir áframhaldandi samvinnu. Táknmálstengill er samvinnuverkefni þar sem aðilar í samfélagi heyrnarlausra á Íslandi hafa rétt fram hjálparhönd og allir tekið jákvætt undir þörfina fyrir slíkan tengil.

Eitt vandamál kom upp þegar táknmálstengillinn var kominn upp. Ég hafði gert algengar setningar á táknmáli og fengið ungan heyrnarlausan mann til að tákna fyrir mig. Nokkrar setningar eru ekki málfræðilega réttar samkvæmt málfræði táknmáls og áttum við miklar rökræður um hvernig við myndum leysa það. Setning eins og „Hvar vinnur þú?“ á að tákna ÞÚ VINNUR HVAR. Spurnarfornafn í táknmáli á að koma aftast í setningu en misjafnt er hvernig heyrnarlausir gera þetta. Ég ákvað að halda setningum eins og ungi heyrnarlausi maðurinn táknar en ætla að bæta við fyrir neðan setningunni málfræðilega réttri.
Í upphafi var ég mjög ákveðin í hvað ég vildi hafa á táknmálstengli og tel að reynsla mín frá Sólborg, úr táknmálsfræðum við Háskóla Íslands og sem áhugamanneskju um íslenskt táknmál hafi hjálpað til við að afmarka viðfangsefnið.

Táknmálstengilinn er aðgengilegur, áhugaverður og fræðandi, en það var aðalmarkmið lokaverkefnisins. Hvernig hann kemur svo til með að þróast í framtíðinni verður að koma í ljós, en fyrst til að byrja með verður unnið áfram í þeim þáttum sem fyrir eru, styrkja þá og efla. Einnig væri áhugavert að fá inn greinar/bækur eftir aðra höfunda um táknmál, menningu eða samfélag heyrnarlausra til að fræðast um.
Ég er ánægð með að hafa gefist tækifæri til að vinna þetta lokaverkefni og kynnast öllum þeim sem ég hef unnið með í gegnum ferlið.

Heimildir

Í lokin á fræðsluhlutanum er heimildaskrá þar sem hægt er að skoða allar þær heimildir sem liggja að baki verkefninu. Allar greinar eru vel merktar og vísað í þær heimildir sem liggja að baki hverju sinni (sjá fylgiskjal 12).

Heimildir í greinargerð:
Hafdís Guðjónsdóttir, Matthildur Guðmundsdóttir og Árdís Ívarsdóttir. 2005. Fagleg kennsla í fyrirrúmi. Reykjavík: Offsetsfjölritun hf.
Ingvar Sigurgeirsson. 1999. Að mörgu er að hyggja: Handbók um undirbúning kennslu. Reykjavík: Æskan.
Ingvar Sigurgeirsson. 1999. Litróf kennsluaðferðanna: Handbók fyrir kennara og kennaraefni. Reykjavík: Æskan.
Armstrong, Thomas. 2001. Fjölgreindir í skólastofunni. Reykjavík: JPV útgáfa.