Matthías Johannessen

Hólmgönguljóð
fyrri hluti

Um bókina :

,Hólmgönguljóð nefnist önnur ljóðabók Matthíasar og kom hún út árið 1960. Bókin skiptist í tvo hluta og í fyrri hlutanum sem er að finna hér fyrir neðan hefjast öll ljóðin á orðunum ,,þú ert...” Er ljóðið mjög persónulegt og höfundur sækir sér efnivið í myndir og líkingar víða að til að gefa reynsluheimi sínum dýpri merkingu. Það er rétt að vekja athygli á því að hægt er að hlusta á öll ljóðin upplesin af höfundi, en magnaður upplesturinn gerir ljóðin enn skemmtilegri og færir þau nær lesandanum.

 

I.

Þú
ert viti guðs
á gömlum dröfnóttum himni
og horfir á eftir okkur
í kolgrænt skolið

 

þú
ert saraþústra

þegar ormast kveikti eldinn
í brjósti okkar
sigaði aríman hundi sínum
á líf okkar
og við heyrðum gelt hans úr fjarska
þegar hann elti vini okkar
út í Eyðimörkina
þar sem þú varst einn
með guði og hugsun þinni:

máninn líður dauðinn ríður
og við urðum lamaðir á flóttanum
þegar við mættum slóttugum
augum hans
sem rak okkur inn í helvítið:

þá heyrðum við þig ákalla vinnuna
sá korni í mörkina
og biðja guð að þreskja þjáningu okkar
í óttanum
biðum eftir að þú uppskærir líf okkar
áður en aríman kæmi sjálfur ríðandi
á glóandi eldflaug
og eyddi þjáningunni
með kjarnorkusprengju

bíðum eftir að þú uppskerir líf okkar
í Eyðimörkinni

þú
ert narkissos

í lindinni
sjáum við augu okkar speglast
í andliti þínu

augu okkar
eru blá og þyrst eins og dagurinn
þegar hann horfir á artemis baða sig

áður en þrá okkar verður að steini
í kirsuberjagarðinum

þyrstum steini
með blá augu

eins og blóm narkissosar

 

þú
ert skinfaxi

(af faxi þínu
lýsir loft og jörð):

vindar reka vorið
vestan yfir heiðar
eins og hjörð af hestum
hlaupi skörð til fjalla
kviknar undan hófum
hlývinda
skinfaxi minn góður
skeiðar móa og fen
vestanvindaklárinn
brennir dauðann bleika
burt af vetri landsins

brennir svörtu sárin

 

þú
ert auga óðins

þú hefur séð okkur róa snertiróður
með hymi jötni
og fara utar en hinir
sem eru vanir að draga flata fiska
þú hefur séð okkur beita uxahöfði
veiða orminn í skýin
og reiða mjölni til höggs

en það stoðar ekki:
meðan þór var í útgörðum austur
gerði úlfurinn sér bæli í hjörtum okkar

 

þú
ert órímað ljóð
sem talar við kvöldsólina
meðan hún roðar vesturfjöllin
sviptir heklu grárri þokuslæðunni
og veiðir ares og afródítu í net sitt
en við höfum ekki tíma
til að hlusta á vindinn hvísla að okkur gamalli
goðsögn
við höfum ekki tíma til að hlusta á þig tala við
kvöldsólina
og segja henni frá því hvernig þú veiðir okkur
í orð þín

meðan við erum önnum kafnir
við að færa konur vina okkar úr buxunum

 

þú
ert blár himinn
dómkirkjunnar
yfir opinni guðbrandsbiblíu:
hann kyssti mig kossi munns síns
segir salómon
því ástin er betri en vín

við heyrum söng englanna
í rauðum kór þínum
og týnum hórgefnum limi í eiverunni
þegar fingur brimsins teygir sig
inn í sorg okkar
og ókunnir menn koma af hafi
hneigja höfuð
og fleygja liðnum dögum í úreltar bænir
eins og beini í hund

þegar kölski kemur kaupi sínu
við sæmund fróða
og salómon kveður ljóð sitt
undir bláum himni
undir bláum himni þeirra
sem flissa hryggð sinni
inn í messuna:

við hryssurnar fyrir vagni faraós
líki ég þér vina mín

svo loka þeir salómon
og þú hlustar á hróp þeirra í myrkrinu:
ígulker er gleði okkar
ígulker er gleði okkar

 

þú
ert rautt vín

vorið kemur syngjandi
og sezt á augu þín
(það er ekki kammermúsík
komin sunnan úr vín):

vorið þitt er sumarfugl er syngur ljóðin fín
um draumsóley sem þekkti ekki
dauðans vetrarpín

manstu þegar skáldið kom:
skuggarnir hlupu heim til sín
og blómin brostu á sumartíð
í hárri hlíð
þegar skáldið kom með ljóðin þín
liljan fríð

þegar lóan kom með ljóðin sín

 

þú
er morgunn í maí

hlátur þinn
berst með vorgolunni

hlátur þinn
öldugjálfur við bundna
tjargaða báta

blóðgaður marhnútur
og beita
sem fer með hugsun þína
á fund óveiddra
fiska

hlátur þinn
erlent hernámslið
sem fer með hugsun þína
á fund ókunnra
veralda

einn morgun í maí

 

þú
ert kvöldsól
á heiðinni

lýsir upp myrkrið
í tinnusvörtum augum
síðbúins ferðamanns
sem áir undir hrímhimni
við dimmumót gáir til byggða
og horfir á fjöllin
tína af sér spjarirnar
unz þau liggja
lognblá og nakin skyggnist
eftir nýjum krúnurökuðum degi
sem brýzt út úr fangelsi tímans
þegar skímir til byggða

hrópar: ó sól!

 

þú
ert margræð endurtekning

veruleikalaus
draumur

oft verður sveipur
í svefni

án þess að vakna
án þess að hlusta
á hljóðan vind í stráum
án þess að ljá eyra
vorbláu hvísli
á fölum hikandi vörum

einn og alblóðugur
með þriggja fingra sár í kverk

endurtekning fjölærra
orða:

hvort gerðu þeir solveigu

 

þú
ert ið dökkvængjaða skip
odysseifs

seg mér sönggyðja
sérðu penelópu
sitja harmþrungna
á síðkvöldum
vefa harm sinn
í voðir úlfgráar
eins og andlit þess dags
sem orti á okkur
orði um odysseifs dauða?

sefurðu penelópa
sorgmædd í hjarta
með inar hvítu
hnapplaukavarir
dreymir þig
um ið dökkva skip
sem ber harm þinn lengra
en himinn nær?

seg mér sönggyðja
sérðu dag austan?

 

þú ert
í kompaníi við allífið
og yrkir eins og þú heldur
guð og þórbergur gerðu
ef þeir ættu ritvél og hvítan pappír
brúnt mahonískrifborð
öskubakka og stóra mynd af konunni sinni
og málar eins og kjarval
ef hann væri fífilbrekka
í gulum kjól:

listin hún er litfríð rjúpa
á lynggrænum skóm

 

þú
ert dagur austan heiðar

hvítur hrosshaus
undir ryðguðu akkeri í fjörunni
líf okkar

bringingabátur á hvolfi
í bóluþanginu
dauði okkar:

rauðnefjaður tjaldur
með svartan skývæng
sem varpar skugga
á glugga í þorpinu
þegar öldurnar þyrpast
að skerjagarðinum
með hvítan úfinn makka
hlakka með tungunni
og hneggja brimi inn í brjóst okkar

svo fer ung stúlka að austan
með hausti

 

þú
ert tíminn og vatnið

dauði skáldsins streymir inn í þig
og röddin er fjarlæg og mjúk
eins og niður hafsins
við þangklett

eins og líf hans
sem streymir inn í þig í myrkrinu
þegar vitundin losnar við tímann og vatnið
og verður rauðmálað ljósdufl
sem slitnar upp
á óvissri nótt

rauðmálað ljósdufl
á óvissri nótt

 

þú
ert dagurinn sem hvarf

morgunsólin
kallaði okkur að glugganum
og við horfðum á jökulinn
sem stóð vörð við fjörðinn
eins og gráhærður hrímþurs
og gætti borgarinnar

sáum sólina koma til hans
yfir húsþökin
leggjast með honum hverfa
deyja til að rísa upp aftur
og vefa úr nýjum þráðum ljóð
um fornar slóðir

við sátum oft við gluggann
þegar borgin var enn ung
og þrýstum rauðum nefbroddum
á hvítar frostrósir
sem brostu við okkur
um leið og þær bráðnuðu undan lófa þínum
þegar þú horfðir á mynd mína
faðmaðir hana að þér
og hvarfst með hana í myrkrið
eins og þursinn hafði gert
þegar sólin var hætt að rjóða
landið blóði

ó þú sem ert eins ungur í hjarta mínu
og fjöllin eru blá inni á heiðinni
það er langt síðan þú komst með mér að glugganum
langt síðan við höfum haldizt í hendur
horft á sólina tipla á húsþökum
og læðast yfir blæðandi fjörðinn

horft á daginn hverfa
með gleði okkar í jökulinn
eins og helgi hundingsbani
með sorg sigrúnar í hauginn

 

þú
ert samvizka óðins
þegar hann fer til annarrar konu
sem gleypir lim hans
eins og gráðugur steinbítskjaftur

eins og hafið sólina

svalar þorsta hans
eins og vatnsþró

þegar hann fer til fundar við gunnlöðu
leggur arm yfir
og drepur yndi sitt
í skauti hennar:

hold og hjarta
var mér in horska mær

 

þú
ert nafn
á gulum lúðum dögum
(og einhver hefur gert athugasemdir
á spássíuna):

hún horfði í augu hans
sem höfðu beðið eftir andliti hennar
eins og skrælnuð jörð
eftir heitri skúr
hún lagði höfuðið í fang hans
og brjóst hennar gerðu hann drukkinn
lá þögul í fangi hans
hlustaði sagði síðan titrandi rödd:

ég heyri hjarta þitt slá
það er eins og vélbátur stími á miðin

 

þú
ert heimsstyrjöld
á hafinu umhverfis ísland
en okkur kom hún ekkert við
sáum aðeins stöku sinnum
þegar skipin lögðust að bryggju
eins og grá ský
nýkomin af hafi
en eiga skamma viðdvöl:
þeir voru fluttir í land
slasaðir dauðir
en við fórum heim
með nokkra tindáta í vasanum

á túninu umhverfis kirkju
krists konungs
voru margar orustur háðar
við ferdínant hringjara
sem hafði að okkur fannst
skeinuhætt vopn í skegginu
og gráa þúst kirkjunnar bar við himin
eins og herskip á bláu hafi
en í kór hennar logaði rautt ljós
dag og nótt
og horfði á okkur eins og viti
þegar þeir komu með dauða sjómenn
í miðjum leik

 

þú
ert svartfugl
ferð þegar fjaðrirnar ýfast
með feigð í skjálfandi hjarta
í leit að ósviknu lífi
sem leikur við bjargsins rætur
en kemur aftur að kvöldi
og krýpur við rökkurfætur

ó svartfugl minn
hvítur á bringu

er hringurinn lokast að kvöldi
krýpur þú köldum að fótum
kirkjunnar þinnar gráu:
grimmir minkar í gjótum
en guð er á tróni háum

 

þú
ert morgunblað
og þeir senda þig upp úr hádegi
til fisksalans á framnesvegi
sem les þig með peningasvip
áður en hann vefur þig utan um saltaðar kinnar
svo frúin í næsta húsi
hafi eitthvað til að setja í öskuna

 

þú
ert kalið
hjarta

fjölmiðlaskvaldur
í þyshöll
goðmundar

 

þú
ert tærður hringur
í nösum mínum

þegar ég norpaði
utan í særðum hlíðum eyjafjalla
og leitaði að grastó að narta í
undir svartabergi jökulsins
kom huldukona úr ævintýri
í líki seljalandsfoss
lagðist á grænt teppi fjallanna
og kallaði mig til sín í hamrana:
boli bankar á dyr
með bandinu sínu langa
kom fossinn í steypiregni á móti mér
eins og kölski hefði losað um hleypibandið
og rennt út öngli til að veiða mig á
kom hönd guðs úr himninum
flekklaus og hrein eins og hvítan í augum mér
tók í hringinn og skók ævintýrið
úr nösum mínum:
láttu ekki hann hólsbola
heyra til þín manga

 

þú
ert samvizka óðins
þegar hann fer til annarrar konu

einn dag í stríðinu
opnaðist skoltur aprílsins
og við sáum hann gleypa líf þitt
eins og hafið nóttina

þegar kafbátarnir kveiktu í henni
einn dag í apríl
þegar faðir þinn fór til fundar
við gunnlöðu
og lagði arm yfir:

allt eru ósköp
nema einir viti

 

þú
ert myrkur dagsins

þú ert svartur fugl
sem flýgur inn í vitund okkar
en við sjáum þig ekki
þegar þú spáir okkur örlögum
og kallar ástina til vitnis
um þjáningar okkar
við sjáum ekki skývæng þinn
þegar hann skyggir á sólina
sem liggur út við jökul
rauð og glóandi
eins og kol í ofni

hörpukol er vængur þinn
svartur vængur
á hrafni

 

þú
ert úlfgráir
dagar

eins og óveðursský
við efstu tinda

þannig leika þessir dagar
við strengjalaus
augu

 

þú
ert borg í túnis

himinninn skellti skoltum
yfir skraufþurrum söndum
og eggsárum veggjum fjallanna
í það mund sem horaðar konur
vögguðu flissandi út úr moulin rouge
eins og slorugar trillur á fengsælum miðum
og rændu stolti vopnasalanna
sem áðu í gráðugum augum þeirra
meðan nóttir spýtti eitri í andlit þér
sprengjurnar eltu börn þín
eins og spörhaukar hrædda bráðina
og hröðuðu för eftir fyrirmælum
djöfulsins

ó sakíet sidí jússef
sorgin er fjöll í brjósti þínu

blóðug og föl voru börn þín
undir bleikum rústum skólans
og sólin kemur aldrei framar
eins og veturfákur vestur sanda

ó allah
göngufögur kom sólin vestur sanda

ó sakíet sidí jússef
sár þitt er djúpt
sár þitt er haf milli landa

 

þú
ert jón beinhákarlsson:

þegar við mætum þér í kirkjustræti
löngu áður en tjörnin er komin á fætur
en um þær mundir sem ferðbúinn morgunninn
fer í vetrarúlpuna
og leggur á hellisheiði
sjáum við glitta í tvær peningatennur
hvítar og harðar
eins og haglél á heiðinni
og horfa á okkur
gulum hlébarðaaugum í grænu andliti frumskógarins
svo við förum ósjálfrátt að hugsa
um leið og við lyftum hattinum
og ypptum kæruleysislega öxlum framan í pólitík
dagsins:

guði sé lof
að maðurinn skuli ekki vera svangur

 

þú
ert brot úr gömlu ljóði:

mér er ást okkar minnisstæð
þó tíminn hafi fleygt henni
eins og trosi í rotturnar
því ár okkar festust á líf mitt
hlátur þinn og grátur festust á líf mitt
eins og hrúðurkarlar á fjörustein

 

þú
ert rauð matrósaföt
og andlit með tveimur spurningarmerkjum:

sunnudagurinn skartaði
gulum laufblöðum
sem fuku milli dauðra blómanna
og festust í hári okkar
eins og mjúkir fingur lítillar stúlku í vesturbænum
festust og losnuðu og fuku út í morguninn
komu aftur og eltu okkur
niður ægisgötu
en hurfu þegar skipin komu í ljós
grá svört og hvít skipin
á grænu skolpinu

sum drekkhlaðin
eins og ófrísk kona
sem bíður óþreyjufull eftir að verða léttari
og geta dansað
á bláum öldum freistinganna

önnur tóm og óbyrjuleg
skítug og svört með ryðtaumum
þar sem hvítfyssandi vatnið bunaði
án afláts:

ég var að hugsa um
að lífið rynni svona tilgangslaust út í eilífðina
þegar ég hrökk upp við spurningu sonar míns:
af hverju pissa skipin svona mikið pabbi?

og sunnudagurinn tíndi af sér laufblöðin
eins og gömul kona pinna úr úfnu hári
og brosti góðlátlega til okkar
þessi lífsreyndi öldungur

 

þú
ert föstudagurinn langi
og það var sól yfir bænum
þó víða væri flaggað í hálfa stöng
og gamalt fólk gengi prúðbúið um götur:
vorið flangsaði utan í rósóttan kjól
lítillar flissandi stúlku
sem var glöð og kát og upptendruð
eins og móðir þín
áður en hún seldi bros sitt hæstbjóðanda

vorið málaði yfir slorið á fiskibátunum
og strauk veturinn af fjöllunum
svo þau urðu aftur ung eins og brjóst
á nýgiftri konu
sem hefur aldrei gefið barni að sjúga
vorið kom fyrir hornið á fiskiðjuverinu
og heilsaði ungum sjóhröktum manni
sem gekk hægum reikandi skrefum
út grandann
nam staðar við nyrztu verbúðina
þegar hann fór að rigna
og slokaði svartadauða í löngum teygum
föstudagurinn langi undir regnboganum
settist á hvítan hrúðraðan stein í fjörunni
og skrifaði líf sitt í sandinn:
guð minn guð minn hví hefur þú yfirgefið mig?

 

þú
ert vatnajökull
í brjósti mínu

þegar guð
kveikir á sólinni yfir landi okkar
deyr jökullinn í sandinn

þegar ég
kveiki ástríðuna í augum þínum
deyr þú inn í líkama minn:

sparkar lítill fótur
í kviði mínum
slítur hvít hönd
hlekkina
sem feigðin lagði á bros þitt

 

þú
ert þessi eftirvænting
fyrirboðsverkir
þessar hörðu hríðir

þessi grátur barns
sem springur út

fálmandi sóleyjaraugu
við veginn

 

þú
ert hvítt bein
undir ryðguðu akkeri
í bóluþanginu

minnisvarði um okkur
sem héldum það væri meira
en tólf tíma lestargangur
frá háeyri hverfulleikans
að hvítum brimgarði við ströndina

minnisvarði um okkur
sem vissum ekki það hæfir bezt
að mæla líf okkar
með snærisspotta

hvítt bein
undir ryðguðu akkeri
í fjörunni

 

þú
ert fífilbrekka í brjósti mínu
og ég sé augu þín vina mín
í dögg sóleyjanna
brosi fíflanna
og fyrirheiti fjórblaðasmárans

stór opin augu
sem flugu á milli okkar
þar sem við reyndum að vinna bug á stoltinu
flöktandi fiðrildaaugu
sem settust á okkur til skiptis
eins og við værum lokkhærð ljósálfablóm
nýbúin að setja upp rauða skotthúfu
í tilefni af þjóðhátíðinni

en við vorum ekki blóm
heldur forvitnir nátthrafnar
sem híma fyrir utan hvíta hestinn og naustið
meðan nokkur skíma er af tungli
og von í dropa af franskri sól
frá því í hittiðfyrra:
við vissum ekki það væri hægt að gifta þessi augu
sem gerðu strandhögg þegar minnst varði
og rufu kirkjufriðinn í sál okkar
meðan við skáluðum við nóttina
dauðann
hégómann tilgerðina lostann þjáninguna
og sungum með svitaholunum:
ein griðka gerir engan dans

þá komuð þið fljúgandi og settuzt í hár mitt
litlu fiðrildaaugu:
eins og lilja meðal þyrna varst þú meðal meyja
eins og mosató á svörtu hrauni
varst þú meðal bargestanna

hár þitt gáraðist eins og rekstur á fjalli
og hendurnar titruðu eins og greinar
nýkomnar í græna laufkápu
og ég hljóp út úr nóttinni
dauðanum
hégómanum tilgerðinni lostanum og þjáningunni
flóttamaður og leitaði hælis í líkama þínum
fjórblaða líkama þínum
meðan drottinn lagði svarta grímu á andlit borgarinnar
og jörðin svaf úr sér vímu gærdagsins

 

þú
ert auðhumla

sleikir hrímsteina
og glímir við líf okkar
undir saltinu
meðan ýmir jötunn
skýtur eldflaug til tungls
og rauðir þursar
spá dauða okkar
í Eyðimörkinni

við erum salt jarðar
en hjarta okkar er falt
á markaðstorginu

þegar ýmir jötunn
kemur fljúgandi á eldflaug
með spútnikandlit
hératennur
og augu sem skera myrkrið
í Eyðimörkinni
þegar ýmir jötunn kemur kaupi sínu
við kölskann í sál okkar
og fyllir ginnungagapið í brjósti okkar:

mun engi maður
öðrum þyrma

 

þú
ert opin gröf
djákna á myrká:

bíddu hérna garún garún
undir höllum mána
þar sem við hímum í nóttinni
með hvítan blett
hvítan blett í hnakka
hlustum á þegar haninn gelur tvisvar
guð telur daga okkar
og fljótið hlakkar með tungunni

garún garún

haninn rauði gelur
á burst dauðans

 

þú
ert opinn gluggi á vesturgötu 52
og vindurinn næðir gegnum þig

svo kemur hún
svo kemur ókunnur gestur
og lokar glugganum

 

þú
ert hvítur reykur

kallsandi túndrur
fanga og mammúts

sársaukalaus
hverfur líkbrennslureykur
til himins

ókvartsár tekur
freðin jörð við þeim
sem augnanna missir

 

þú
ert deyjandi
hugmynd

orð

slitrótt skírskotandi
orð:

vindkers
víður botn

 

þú
ert hvítt lín

snertingarlaus fjarlægð
auga og andlits

undir hvítu
andlitslausu morgun-
líni
móðir þín

látin

 

þú
ert frostnar
vakir

aðventulaus
deyjandi
augu

 

þú
ert skip
og siglir inn í nóttina
dimm er nóttin þegar gömul kona
hefur slökkt ljósið í baðstofunni:
jesús um allt hús

jesús um allt hús

 

þú ert skip
og siglir inn í nóttina
meðan viti guðs horfir á eftir þér
í kolgrænt skolið
meðan viti guðs á gömlum dröfnóttum himni
horfir á eftir þér í svartar síðhærðar öldur
og síungt myrkur

 

 

 

Um Skáld mánaðarins | Aðalvalmynd | skolavefurinn@skolavefurinn.is | ©2000 Skólavefurinn ehf.